Madaniyat
Oʻrta asrlarda maxfiy maktublar qanday muhofaza qilingan?
Oʻrta asrlarda davlat devonlarida xizmat qilgan kotiblar saltanatning ichki va tashqi yozishmalarini yuritish bilan birga, har bir bitikning xavfsizligi uchun shaxsan javobgar boʻlgan. Samarqand va Buxoro kabi markazlarda faoliyat yuritgan devonxonalar shunchaki yozuv-chizuv ishlari bilan cheklanmagan boʻlib, mamlakatning ichki barqarorligi, xazina taqsimoti va elchilar bilan munosabatlarni muvofiqlashtiruvchi muhim mahkama hisoblangan.
Koʻpchilik uchun kotibning vazifasi faqat tayyor matnni koʻchirishdan iboratdek tuyulishi mumkin. Biroq tarixiy yozma yodgorliklar ushbu kasb egalari zimmasida oʻta ogʻir siyosiy masʼuliyat boʻlganini koʻrsatadi. 1156–1157-yillarda yozilgan “Majmaʼ an-navodir” (“Nodir hikoyatlar majmuasi”) asarida mazkur sohaning oʻziga xos talablari mufassal bayon etilgan boʻlib, devon kotibi rasmiy bitiklarning har bir soʻzi, xat uslubi, siyoh sifati va xabar eltuvchi choparlarning yoʻl harakatigacha aniq hisoblab chiqishi shart boʻlgan.
Samarqandlik adib Nizomiy Aruziy Samarqandiy oʻz kuzatuvlarida dabirga qoʻyiladigan talablarni oddiy kasb qoidalaridan ancha yuqori qoʻygan. Kotib saltanatning eng maxfiy rejalaridan voqif boʻlgani bois, undan yuksak xotira, vazminlik va chuqur bilim talab qilingan. Qoʻshni oʻlkalarga yoʻllanadigan har bir rasmiy noma oʻz davrining huquqiy hujjati va nozik elchilik vositasi sanalgan.
Davlat devonida bitilgan bitta maktubdagi noʻrin soʻz yoki unvonlarning yanglish qoʻllanishi oʻzaro bordi-keldining uzilishiga, hatto harbiy toʻqnashuvlarga sabab boʻlishi mumkin edi. Shu bois kotib zamonasining siyosiy holatini terang anglaydigan zakovat sohibi boʻlishi lozim edi. Turon shaharlarida kotiblik mahorati bilan birga hujjatlarning daxlsizligini saqlash usullari ham yuksak darajaga koʻtarilgan.
Rasmiy bitiklar Samarqandning pishiq, silliqlangan ipak qogʻozlariga bitilgan boʻlib, bunday qogʻozdagi dastlabki yozuvni qirib oʻchirish yoki soxtalashtirishning aslo iloji boʻlmagan. Noma koʻngildagidek tayyorlangach, kotibning shaxsiy muhri hamda devon tamgʻasi bilan maxsus loy yoki mum vositasida muhrlangan.
Nizomiy Aruziy Samarqandiy keltirgan maʼlumotlarga koʻra, oʻta muhim xabarlarni manzilga yetkazishda maxfiy bitiklar hamda shartli ogʻzaki kalimadan unumli foydalanilgan. Chopar kutilmagan xavfga duch kelsa, yozma xatni yoʻqotib, xabarni faqat yodida saqlangan kalima orqali ogʻzaki yetkazish huquqiga ega boʻlgan.
Devonxona faoliyati faqat tashqi aloqalar bilan chegaralanmagan, balki mamlakat ichidagi moddiy manbalar, soliq daftarlari va omborxona hisob-kitoblarining uzluksiz nazoratini ham taʼminlagan. Har bir viloyat qoshidagi quyi devonlar markaziy mahkama bilan aloqada boʻlib, xiroj, soliqlar va qurilish xarajatlarini nazorat qilgan.
Ushbu nodir manba oʻrta asrlarda yurtimiz hududida boshqaruv mahkama yaxshi yoʻlga qoʻyilganini, har bir sohada oʻz ishining ustalari xizmat qilganini koʻrsatadi. Shaharlarning taraqqiyoti va xavfsiz karvon yoʻllari ana shunday puxta oʻylangan tartiblar, qatʼiy hisob-kitob va yuksak savodxonlik anʼanalari ustiga qurilgan edi.
Ulashish