Ilm-fan
Asirlep dawirda belgisiz bolǵan biytiq qoljazba universitet kitapxanasınan tabılǵan edi
Ótken ásirdiń ortalarında Tashkent mámleketlik universiteti kitapxanasında saqlanıp atratın bir qoljazba tereń úyrengeninen keyin, uzaq jıllar dawamında joǵalǵan dep esaplanǵan, XIV ásirge tiyisli ulken komusiy derek ekeni belgili boldı. Yurtimiz qoljazba xazinalarında saqlanıp atratın biytiq derekler ótmishtege joqarı aqılıy mádeniyat, ilimiy ortalıq harakar xalıqaralıq baylanıslardıń guwahı bolıp tabıladı. Badriddin Ibrahimniń uzaq waqıt dawamında tek ǵana keyingi dáwir dereklerindegi qısqa iqtiboslar arqalı ǵana belgili bolǵan, biraq asıl nusqası joǵalǵan dep esaplanǵan “Zafangöyo va jahonpöyo” («Sóylewshi hám jáhándi kezefshi») atlı túsindirmeli sózligi solıday shıǵarmalardıń biri bolıp tabıladı. Bul shıǵarma XV-XVII ásirlerde dúzilgen qatar abroylı dereklerde áhmiyetli qollanba retinde muntazam tilge alınǵan bolsa da, onıń tolıq matnı bir neshe júz jıl dawamında alımlarǵa belgisiz bolıp kelgen edi. Mazkur baǵdardaǵı áhmiyetli ilimiy jańalıq 1964 jılı júz berdi. Shıǵıstanıwshı alım Solomon Baevskiy Tashkent mámleketlik universiteti kitapxanasında saqlanıp atratın hám muqovasına ulıwma tárizde «Farhangnoma» dep jazıp qoyılǵan 809/292-raqamlı qoljazbanı sınshılıq penen kórikten ótkerdi. Derektanıwshı talıllar bul nusqa áynen ilimiy jámiyetshilik qıdırlatırın “Zafangöyo va jahonpöyo” shıǵarması ekenin dálilledi. Qoljazba 1711 jıldıń 6 avgustında kóshirilgen bolıp, kotib ózin Nasaf qalası menen baylanıstıradı. Sol tarıq, Tashkenttegi qoljazmalar xazanası shıq leksikografiya tariyxınıń jáne bir belgisiz betin jaqtırtıwǵa xızmet etti. Shıǵıstanıwshı Solomon Baevskiy óz izertlewlerinde atap ótkenindek, Badriddin Irahimniń mazkur shıǵarması sol dáwirge shekem qáliplesken leksikografiya principlerin sezilerli dárejede jańalattı. Aldın jaratılǵan sózdikler tiykarınan qosıqtashılıq talaplarına moslastırılıp, sózder qafiyadoshlıq tártibinde jaylastırılǵan bolsa, “Zafangöyo va jahonpöyo” ámeliy qarım-qatnas, húnarmandshılıq, ekonomikalıq baylanıslar hám kündelik turmıs záruriyetlerin de qamtıp alǵan. Avtor an'anawiy usıldan woz keship, sózderdi bas háribi boyınsha tártiplew jolın tutqanı, bul jaǵday kerekli maǵlıwmattı tez tabıw múmkinshiligin beriwshi ozıq jantasıw edi. Qoljazba 5170 den artıq sózdik maqalasın óz ishine alǵan bolıp, jeti iri bólimnen ibarat. Shıǵarmanıń hár bir bólimi anıq bir temalar toparına baǵıshlanǵan: bir hám eki ózekli ǵárezsiz sózler, tuwısqanlıq atamaları, kiyim-keshek, bezewler, awıl xojalıǵı quralıları, awırlıq ólshemleri, tababat hám ósimlik atawları ayrıqsha ajıratılǵan. Úshinshi bólimde bolsa feyllerdiń bas formaları belgili qaǵıydalar tiykarında jámlegen. Basqa tillerden ózlesken sózler de tórtinshi hám besinshi bólimlerde kündelik turmıs, húnarmandshılıq hám kásip-kór tarawları boyınsha tasnif etilgen. Derektiń Oraylıq Aziya mádeniy tariyxı ushı eń qımbatlı tárepi onıń jetinshi bóliminde óz ańlatpasına taptı. Solomon Baevskiy kórsetip ótkenindek, onda qədimiy turkiy atamalar, sanlar, ro'zgor buyımları, haywanat hám nabotat álemine tiyisli bay sózdik baylıǵı ayrıqsha bólim retinde sistemaǵa salınǵan. Bul dálil sol zamanlardayoq turkiy sózderdiń aymaqlıq qarım-qatnasta áhmiyetli mártebege iye bolǵanın tastıyıqlaydı. Qoljazba varaqlarında matn 18 satrdan ibarat qara sıyohlı nasta'liq xatında bitilgen bolıp, sózderdiń durıs talaffuzı, názik ma'no qırraları hám jergilikli shewa ózgesheliklikleri teńge-teń túsindirilgen. Shıqarmanıń aqırındaǵı kóshirme ma'noli iboralar talılı bolsa tilbilimniń quramalı tarawlarınan biri bolǵan iborashılıqtı qáliplestiriwde jiddiy tájiriybe bolıp xızmet etedi. Tashkentte saqlanıp qalǵan mazkur qoljazmanıń ilimiy processke qaytarılıwı yurtımızda kitap oqıw sánáti qanshelli teren tamırǵa iye ekenin ispatlawshı dálil bolıp tabıladı.
Ulashish